Pies bez własnego środowiska

Pies może codziennie chodzić po mieście i wcale go nie znać.

Znać miasto nie znaczy tylko rozpoznawać zapach klatki schodowej, najbliższy trawnik i drogę do parku. Znać miasto to umieć z niego korzystać: wiedzieć, gdzie można odpocząć, którędy przejść, czego unikać, kiedy pojawiają się ludzie, gdzie warto wrócić, które miejsca coś obiecują, a które są ryzykowne.

Dla psa środowisko nie jest abstrakcyjną przestrzenią. Jest układem możliwości. Składa się z zapachów, przejść, granic, powtarzalnych godzin, miejsc jedzenia, odpoczynku, spotkań i zagrożeń. Składa się także z ludzi: przewidywalnych, obojętnych, życzliwych, niebezpiecznych, karmiących, przepędzających, mijających bez kontaktu.

Środowisko psa nie musi być lasem. Nie musi być „naturą” rozumianą jako przyroda. Może być ulicą, osiedlem, placem, parkiem, kampusem, targiem, bramą, skwerem, przystankiem, śmietnikiem, klatką schodową i trasą między nimi. Miejscem, które pies zna nie dlatego, że człowiek codziennie go przez nie prowadzi, ale dlatego, że pies może je poznawać, zapamiętywać i używać.

Psy wolnożyjące w miastach często budują właśnie taką wiedzę. Uczą się rytmu ludzi, miejsc jedzenia, przejść, granic, bezpiecznych kryjówek, śmietników, targów, szkół, kampusów, restauracji, przystanków i ulic. Nie żyją poza miastem. Żyją w mieście jako środowisku, które można poznawać i w którym można działać.

Nie jest to życie łatwe ani romantyczne. Psy ulicy chorują, giną w wypadkach, bywają przepędzane, głodne, ranne i zależne od ludzkiej tolerancji. Ich życie nie jest modelem dobrostanu, który należałoby przenieść na psy domowe.

Pokazuje jednak coś, o czym rzadko myślimy, patrząc na nasze psy prowadzone na smyczy.

Pies może być w mieście kompetentny.

Miasto jako mapa możliwości

Psy wolno żyjące nie korzystają z miasta tak jak człowiek. Nie czytają znaków, nie rozumieją przepisów, nie znają nazw ulic ani dzielnic. A jednak potrafią uczyć się miejskiej powtarzalności.

Wiedzą, gdzie pojawiają się ludzie z jedzeniem. Gdzie łatwiej znaleźć resztki. Które miejsca są osłonięte od deszczu albo słońca. Gdzie można spać tak, żeby nie przeszkadzać i nie zostać przepędzonym. Kiedy robi się większy ruch. Które przejścia są bezpieczniejsze. Które grupy ludzi warto obserwować. Które psy należą do tej samej okolicy, a które przechodzą przez cudzy teren.

Miejska kompetencja nie polega więc tylko na orientacji przestrzennej. Nie chodzi wyłącznie o to, że pies „wie, gdzie jest”. Chodzi o to, że potrafi powiązać miejsce z działaniem: tu można odpocząć, tam trzeba uważać, tędy da się przejść, tam pojawiają się studenci, tam ktoś czasem karmi, tam lepiej nie wchodzić, tę trasę można wybrać, jeśli chce się ominąć konflikt.

Pies uczy się miasta przez powtarzalność i konsekwencje. Przez to, że może sprawdzić, wrócić, ominąć, poczekać, zmienić trasę, obserwować ludzi, dołączyć do ruchu, wycofać się i spróbować następnego dnia.

Tak powstaje środowisko. Nie jako miejsce, w którym pies po prostu przebywa. Raczej jako świat, w którym jego decyzje mogą być skuteczne.

Między domem a ulicą

Podział na psa domowego i bezdomnego niewiele mówi o tym, jak psy naprawdę żyją w mieście. Między kanapą a lasem istnieje wiele form psiego życia.

Są psy domowe, które wychodzą wyłącznie z opiekunem. Są psy wychodzące na spacer z opiekunem ale świetnie znające okolicę i takie, których świat i perspektywy są wielkości "chusteczki do nosa". Są psy mieszkające w budzie, których świat kończy się na ogrodzeniu. Są psy, które mają swoich ludzi, ale znaczną część dnia spędzają samodzielnie w okolicy. Są psy ulicy związane nie z jedną osobą, lecz z konkretnym miejscem: ulicą, placem, kampusem, targiem, osiedlem. Są psy, które żyją blisko ludzi, ale nie należą do nikogo w zachodnim sensie posiadania. Są też psy, które trzymają się z dala od człowieka i funkcjonują bardziej na obrzeżach miasta.

Te kategorie nie są sztywne. Pies może przesuwać się między nimi w ciągu życia. Może stracić dom, znaleźć ulicę, związać się z grupą ludzi, zostać psem dzielnicy, unikać człowieka albo stopniowo nauczyć się korzystać z jego obecności.

Takie psy nie są po prostu „bezdomne” w sensie braku miejsca. Część z nich ma bardzo konkretne miejsce w układzie miasta. Mają trasy, punkty odpoczynku, znajome twarze, znajome psy, godziny aktywności i granice, których przestrzegają albo które negocjują.

Czasem pies nie ma jednego opiekuna, ale ma ludzi i ci ludzie mają psa. Mają to ie znaczy posiadają.

Nasze psy też żyją w mieście

Nasze psy żyją w mieście - miasto jest ich codziennością, ale nie zawsze staje się ich środowiskiem. Uważamy, że jest zbyt szybkie, zbyt głośne, zbyt ryzykowne, zbyt pełne samochodów, zakazów i reguł, cudzych psów, cudzych ludzi i sytuacji, których nie da się bezpiecznie zostawić psu do samodzielnego rozwiązania.

Dlatego człowiek filtruje psu miasto. Wybiera trasę, tempo, dystans, moment zatrzymania, kontakt z innym psem, przejście przez ulicę, wejście do parku, powrót do domu. Decyduje, czy pies może podejść do zapachu, czy ma iść dalej. Czy może ominąć człowieka łukiem, czy musi zmieścić się na chodniku. Czy może zatrzymać się i patrzeć, czy trzeba już przechodzić. Czy może wrócić do miejsca, które zapamiętał, czy spacer ma inny cel.

Robimy to z troski i odpowiedzialności. Miasto naprawdę bywa dla psa niebezpieczne. Samochód nie daje drugiej szansy. Nie każdy człowiek zachowa się przewidywalnie. Nie każde miejsce pozwala psu spokojnie sprawdzić sytuację.

Ale ta ochrona ma koszt.

Pies jest w przestrzeni, której nie może używać po swojemu. Zna zapachy, miejsca i powtarzalność, ale nie zawsze może z tej wiedzy korzystać. Jego środowisko jest jednocześnie bliskie i niedostępne.

Obecność to nie to samo co znajomość

Pies może codziennie chodzić tą samą trasą i nadal mieć niewielki wpływ na to, co ta trasa dla niego znaczy. Może znać zapachy wszystkich bram, ale nigdy nie móc do nich podejść. Może rozpoznawać psy z okolicy, ale zawsze mijać je w tempie człowieka. Może wiedzieć, gdzie chciałby skręcić, ale nigdy tam nie iść. Może zapamiętać miejsce, w którym coś go przestraszyło, ale nie mieć możliwości omijania go w sposób, który sam wybierze. Może zauważyć człowieka, psa albo dźwięk wcześniej niż opiekun, ale jego informacja nie musi zmienić przebiegu spaceru.

Wtedy pies jest w mieście, ale miasto nie staje się jego światem. Jest raczej sceną, przez którą przechodzi według ludzkiego planu.

To nie jest tylko kwestia wolności. To jest kwestia kompetencji. Kompetencja wymaga doświadczenia, a doświadczenie wymaga możliwości działania. Pies uczy się nie tylko przez ekspozycję na bodźce. Uczy się przez skuteczność własnych zachowań: zatrzymałem się i mogłem sprawdzić, ominąłem i napięcie spadło, wróciłem do zapachu i dokończyłem informację, wybrałem dystans i sytuacja stała się łatwiejsza, poczekałem i świat zrobił się bardziej przewidywalny.

Jeśli pies stale tylko dostosowuje się do decyzji człowieka, jego wiedza o środowisku pozostaje niepełna. Może rozpoznawać wiele rzeczy, ale nie może samodzielnie sprawdzać, które strategie działają.

Bezpieczny świat to za mało

Często myślimy o dobrostanie psa przez pryzmat ochrony. Pies ma być bezpieczny, nakarmiony, leczony, zabezpieczony, prowadzony z dala od zagrożeń. To wszystko jest potrzebne. W mieście bez ochrony wiele psów po prostu by nie przeżyło.

Ale ochrona nie jest tym samym co środowisko. Pies potrzebuje nie tylko świata, który nie zrobi mu krzywdy. Potrzebuje też świata, w których może być skuteczny. Miejsc, gdzie może coś sprawdzić, wybrać, przewidzieć, ominąć, wrócić, poczekać, zmienić strategię. Przestrzeni, w której jego zachowanie nie jest wyłącznie reakcją na decyzje człowieka, ale częścią uczenia się świata.

Nie chodzi o to, żeby puszczać psa luzem w niebezpiecznym mieście. Nie chodzi o udawanie, że pies domowy może żyć jak pies ulicy. Chodzi o zauważenie, że bezpieczeństwo budowane wyłącznie przez kontrolę może bardzo zawężać psie doświadczenie.

Pies może mieć dom, opiekę, karmę, weterynarza, legowisko i regularne spacery, a jednocześnie żyć bez środowiska, w którym czuje się naprawdę kompetentny. Nie dlatego, że brakuje mu przyrody. Dlatego, że brakuje mu świata, który może poznawać przez własne decyzje.

Małe fragmenty własnego miasta

Nie oddamy psu całego miasta. Nie musimy i często nie powinniśmy tego robić. Możemy jednak szukać takich fragmentów miejskiego życia, w których pies nie jest tylko prowadzony.

Dłuższa smycz. Wolniejsze tempo. Powtarzalne trasy, które pies może poznawać głębiej, a nie tylko zaliczać. Możliwość wyboru kierunku tam, gdzie to bezpieczne. Czas na zapach. Prawo do zatrzymania się i obserwowania. Możliwość swobodnej eksploracniu w bezpiecznych obszarach. Omijanie trudnych miejsc w sposób, który pies rozumie. Wracanie do znanych przestrzeni. Spacery, które nie są tylko ruchem, ale budowaniem mapy.

Dla jednego psa takim środowiskiem będzie osiedlowy skwer o spokojnej porze. Dla innego stała trasa między domem a parkiem. Dla jeszcze innego pusta przestrzeń przy rzece, znany trawnik, fragment kampusu, podwórko, ogród, las albo kawałek chodnika, gdzie może spokojnie zbierać informacje.

Nie chodzi o wielkość świata. Chodzi o jakość dostępu. Pies potrzebuje miejsc, w których jego doświadczenie się kumuluje. Gdzie kolejne wizyty coś dodają. Gdzie może sprawdzać hipotezy, rozpoznawać zmiany, przewidywać zdarzenia, korzystać z pamięci i rozwijać własne strategie. Potem poznawać nowe obszary i sytuacje.

Wtedy miasto przestaje być tylko przestrzenią ryzyka, przez którą człowiek musi psa przeprowadzić.

Zaczyna być choć trochę jego środowiskiem.

Pies potrzebuje nie tylko ochrony przed światem. Potrzebuje też świata, w którym może stawać się kompetentny.

---

Capellà Miternique, H., & Gaunet, F. (2020). Coexistence of Diversified Dog Socialities and Territorialities in the City of Concepción, Chile. Animals, 10(2), 298. https://doi.org/10.3390/ani10020298