Pies nie żyje w świecie komend

Często mówimy, że pies „nie słucha”. Nie reaguje na wołanie, ciągnie do zapachu, zatrzymuje się przy krzaku, próbuje zjeść coś z ziemi, patrzy w stronę innego psa albo nie wykonuje polecenia, choć „przecież je zna”.

Z ludzkiej perspektywy sprawa wydaje się prosta: człowiek coś powiedział, pies powinien to zrobić. Tylko że pies nie żyje w świecie komend.

Żyje w świecie zapachów, ruchu, napięć, dźwięków, odległości, śladów innych zwierząt, ludzkich gestów, tonu głosu, własnego pobudzenia i bardzo konkretnych możliwości działania. Słowa człowieka są tylko jednym z elementów tego świata. Wcale nie zawsze najważniejszym.

Dla człowieka alejka między blokami może być po prostu przejściem z jednego miejsca do drugiego. Dla psa to może być gęsta mapa zdarzeń: resztki jedzenia przy śmietniku, mocz innego psa na latarni, ślad kota pod krzakiem, ruch za rogiem, wiatr niosący zapach z daleka i napięcie człowieka, który właśnie skrócił smycz.

Wyobraź sobie, że jesteś psem.

Jeśli człowiek chce poprowadzić psa przez środowisko pełne bodźców, musi nauczyć się przewidywać to, co dla psa będzie ważne - nie tylko to, co ważne wydaje się człowiekowi.

Człowiek często reaguje za późno, bo widzi sytuację po ludzku. Pies już coś poczuł, zauważył, napiął się, zawahał albo podjął decyzję, a człowiek dopiero wtedy mówi: „zostaw”, „chodź”, „nie”, „do mnie”. Potem mówi: „on mnie ignoruje”.

A pies wcale niekoniecznie ignoruje. Czasem po prostu jest już w innym świecie zdarzeń niż człowiek.

Szkolenie to nie tylko uczenie psa

Bardzo długo szkolenie psów było opisywane głównie jako proces uczenia psa zachowań oczekiwanych przez człowieka. Ma usiąść, zostać, nie ciągnąć, nie skakać, nie szczekać, nie podnosić z ziemi i wrócić, kiedy jest wołany.

I oczywiście — te umiejętności bywają potrzebne. Pies żyje w świecie ludzi i musi jakoś w tym świecie funkcjonować. Czasem od tego zależy bezpieczeństwo jego, opiekuna, innych psów i ludzi.

Ale jeśli patrzymy tylko w tę stronę, umyka nam druga połowa procesu.

Bo w dobrej komunikacji nie tylko pies uczy się człowieka. Człowiek także uczy się psa: jego tempa, sposobu poruszania się, reakcji na napięcie, mikrosygnałów niepewności, tego, co go rozprasza, co go wzmacnia, kiedy pies jeszcze myśli, a kiedy już tylko reaguje.

W tym sensie szkolenie nie jest jednostronnym nadawaniem poleceń. Jest budowaniem wspólnego języka. Nierównego, bo to człowiek ma większą władzę i większą odpowiedzialność. Ale jednak wspólnego.

Pies uczy się, że określony gest, słowo albo ruch człowieka coś oznacza. Człowiek uczy się, że pies odpowiada nie tylko wykonaniem polecenia, ale całym ciałem: napięciem, zatrzymaniem, odwróceniem głowy, przyspieszeniem, spojrzeniem, węszeniem, unikaniem, skokiem pobudzenia albo rozluźnieniem.

Jeśli człowiek widzi tylko „wykonał / nie wykonał”, traci większość rozmowy.

Ciało mówi wcześniej niż komenda

Psy bardzo uważnie czytają nasze ciała. Zauważają, czy idziemy sztywno, czy miękko, czy pochylamy się nad nimi, napinamy smycz, przyspieszamy, zatrzymujemy oddech albo patrzymy w stronę czegoś, co sami uznaliśmy za zagrożenie.

Możemy mówić spokojnym głosem „nic się nie dzieje”, ale jeśli nasze ciało mówi coś innego, pies zwykle bardziej uwierzy ciału niż słowom.

To działa też w drugą stronę. Pies komunikuje się ciałem bez przerwy, tylko człowiek nie zawsze uznaje to za komunikację. Zwalnianie, odwracanie głowy, zatrzymanie, intensywniejsze węszenie, napięcie pyska, zmiana pozycji ogona, obniżenie ciała, szybsze dyszenie, odmowa jedzenia albo niemożność oderwania wzroku od bodźca — to nie są dodatki do zachowania. To jest zachowanie. To jest informacja o tym, co dzieje się z psem.

Problem w tym, że człowiek często zauważa psa dopiero wtedy, gdy komunikat robi się głośny: szczekanie, szarpnięcie, skok, ucieczka, odmowa, wybuch. A pies mówił wcześniej. Tylko ciszej.

Nagroda musi być nagrodą dla psa

Jeden z najbardziej praktycznych wątków z tego artykułu dotyczy nagród.

W jednej ze scen pies ćwiczy przywołanie w sali, w której na podłodze rozłożono różne pokusy: zabawki, jedzenie, ciekawe przedmioty. Opiekun woła psa, ale pies wybiera to, co dla niego w danym momencie jest bardziej wartościowe. Dopiero kiedy trener proponuje mocno pachnące jedzenie, pies zaczyna realnie wybierać człowieka zamiast otoczenia.

To brzmi banalnie, ale w praktyce wcale takie nie jest.

Człowiek często mówi: „przecież mam smaczki”. Tylko że pytanie brzmi: czy to naprawdę jest nagroda dla tego psa, w tej sytuacji, przy takim poziomie pobudzenia i przy takiej konkurencji środowiska?

Suchy smaczek może działać w kuchni. Może nie działać w parku. Może działać, gdy pies jest spokojny. Może przestać istnieć, gdy pies czuje ślad zwierzęcia, widzi innego psa albo jest już za wysoko pobudzony.

Nagroda nie jest tym, co człowiek uważa za nagrodę. Nagroda jest tym, co dla psa ma wartość.

I nie zawsze musi to być jedzenie. Dla jednego psa będzie to zapach. Dla innego ruch. Dla innego zabawka. Dla innego możliwość podejścia. Dla jeszcze innego możliwość odejścia. Dla wielu psów największą nagrodą bywa dostęp do środowiska, a nie kolejny kawałek jedzenia z ręki.

Jeśli tego nie rozumiemy, łatwo uznać psa za „upartego” albo „niewdzięcznego”. A on może po prostu wybierać to, co w jego świecie ma większy sens.

Pies czasem nie odmawia. Czasem wybiera inaczej

Trening. Pies ma wykonać tor przeszkód, który z ludzkiej perspektywy jest „fajną aktywnością”. Tyle że pies w danym momencie wybiera inną coś innego: skacze na opiekunkę, szuka kontaktu społecznego, ma własny pomysł na sytuację.

Człowiek mówi: „robimy coś fajnego”. Pies mówi ciałem: „tak, ale ja mam inną definicję fajnego”.

Ludzie często zakładają, że jeśli coś ma być dla psa przyjemne, to pies powinien to przeżywać zgodnie z ludzkim scenariuszem. Spacer ma być spacerem, zabawa zabawą, szkolenie szkoleniem, agility ma być ekscytujące, kontakt z innym psem nagradzający, a głaskanie miłe.

A pies może uważać inaczej. Może nie chcieć tej zabawy. Może nie być gotowy na ten kontakt. Może bardziej potrzebować węszenia niż biegania. Może bardziej potrzebować dystansu niż głaskania. Może w danej chwili nie być „nieposłuszny”, tylko zajęty własnym pomysłem na poradzenie sobie z sytuacją.

To nie znaczy, że człowiek ma zawsze za psem podążać i zrezygnować ze wszystkich granic. Ale jeśli nie zauważymy, że pies ma własną perspektywę, to każdą różnicę między ludzkim planem a psim działaniem zaczniemy nazywać problemem.

„Nie słucha” to czasem za proste wyjaśnienie

Oczywiście psy uczą się zachowań. Oczywiście mogą reagować na sygnały. Oczywiście warto budować komunikację, która pozwala bezpiecznie żyć w ludzkim świecie.

Ale „on mnie nie słucha” bardzo często jest zbyt małym zdaniem na zbyt dużą sytuację.

Może pies jest zbyt pobudzony, żeby przetwarzać sygnały. Może nie rozumie, czego człowiek chce. Może dostał sprzeczne informacje z ciała i głosu. Może ma przed sobą bodziec silniejszy niż nagroda. Może jest w środowisku, które go przerasta. Może nie miał szansy nauczyć się zachowania w takim kontekście. Może próbuje poradzić sobie po swojemu. Może komunikuje dyskomfort, ale człowiek tego nie czyta.

Wtedy problemem nie jest brak posłuszeństwa. Problemem jest brak wspólnego pola komunikacji.

Pies nie żyje w świecie komend. Komendy mogą być częścią relacji, ale nie zastąpią rozumienia psa.

Zobaczyć świat trochę bardziej po psiemu

Najważniejszy wniosek jest prosty: zanim ocenimy zachowanie psa, warto choć przez chwilę spróbować zobaczyć sytuację z jego perspektywy.

Co tu pachnie? Co się porusza? Co pies zauważył wcześniej niż ja? Czy moja nagroda naprawdę ma wartość? Czy moje ciało pomaga psu, czy go napina? Czy proszę psa o coś, na co jest w tej chwili gotowy?

To nie jest romantyczne „wejdź w skórę psa”. To praktyczna umiejętność.

Dobra komunikacja z psem zaczyna się wtedy, kiedy człowiek przestaje zakładać, że pies powinien przede wszystkim rozumieć ludzki świat. I zaczyna pytać, jak wygląda świat, w którym pies naprawdę żyje. Jeśli chcemy, żeby pies słyszał nasze sygnały, musimy najpierw zauważyć to, co dla niego jest głośniejsze niż nasze słowa.

---

Źródło:Fox, R., Charles, N., Smith, H., & Miele, M. (2022). “Imagine you are a Dog”: embodied learning in multi-species research. Cultural Geographies. https://doi.org/10.1177/14744740221102907