Samodzielny pies. Ale czyje cele realizuje?
Sprawczość zależy również od tego, o czym można decydować. Samodzielny wybór sposobu wykonania zadania daje pewien wpływ. Wybór celu pozwala określić kierunek działania.
W dwóch eksperymentach Nil Vernhout i współautorzy sprawdzili, jak narzucanie ludziom celu, czasu i sposobu działania wpływa na deklarowane poczucie sprawczości. Uczestnicy oceniali opisane sytuacje, w których decyzje należały do nich albo do instytucji. Każde ograniczenie obniżało poczucie sprawczości, ale największe znaczenie miało narzucenie celu. Swoboda decydowania „jak” i „kiedy” pozostawała wartościowa, choć miała mniejszą wagę niż decydowanie „co”.
Gdy wybieramy sposób wykonania zadania, decydujemy, jak osiągnąć ustalony rezultat. Gdy wybieramy cel, możemy skierować działanie ku temu, co sami uznajemy za ważne. To pomaga zrozumieć, dlaczego duża swoboda wykonania może współistnieć z niewielkim wpływem na własną codzienność.
Badanie dotyczyło ludzi. W odniesieniu do psów daje podstawę do postawienia pytania: czy zapewniając im samodzielność, zostawiamy również miejsce na ich własne cele?
Pies szukający ukrytej zabawki może sam wybierać strategię. Cel wyznaczył jednak człowiek. Pies, który podczas spaceru podejmuje interesujący trop, chce nawiązać kontakt z innym psem, poradzić sobie z napotkanym problemem lub eksplorować nowe miejsce, sam określa kierunek swojej aktywności. W obu sytuacjach działa samodzielnie, ale zakres jego wpływu jest inny.
Jeśli to rozróżnienie ma znaczenie również dla psów, wzbogacanie ich życia o kolejne zadania nie zastąpi możliwości realizowania własnych dążeń. Warto więc najpierw rozważyć, czy w danej sytuacji cel rzeczywiście musi wyznaczać człowiek.
Czasem musi. Powrót do domu, odejście od zagrożenia czy niezbędna pielęgnacja ograniczają swobodę psa. Wtedy nadal warto pozostawić mu wpływ na sposób i moment działania, w granicach dostępnych możliwości. Konieczność powrotu nie zawsze wymaga narzucenia najkrótszej trasy i szybkiego tempa.
W badaniu ograniczenia nakładały się na siebie: poczucie sprawczości spadało, gdy oprócz celu narzucano również sposób i czas działania. Dlatego konieczność ustalenia celu nie powinna automatycznie oznaczać przejęcia wszystkich pozostałych decyzji. Każdy pozostawiony obszar wpływu nadal ma znaczenie.
Swoboda wykonania ma wartość także wtedy, gdy cel jest ustalony. Jednak tam, gdzie możemy zostawić psu więcej wpływu, warto zacząć od pytania: czym on sam chce się teraz zająć?
Vernhout, N., Marien, H., Stok, M., & Aarts, H. (2026). The impact of restricting ‘what’, ‘when’ and ‘how’ decisions on experienced agency: A functional analysis of human autonomy in institutional context. Behavioural Public Policy, 1–19. https://doi.org/10.1017/bpp.2026.10033
Komentarze